Grzegorz Lato to jeden z najważniejszych polskich piłkarzy lat 70. Był królem strzelców mistrzostw świata w 1974 roku, zdobył dwa medale olimpijskie i dwukrotnie sięgnął po brąz mundialu. Po zakończeniu gry pracował jako trener, senator RP oraz prezes PZPN.
Kariera klubowa Grzegorza Lato
Grzegorz Lato urodził się 8 kwietnia 1950 roku w Malborku, ale jego piłkarska droga szybko związała się z Mielcem. Do juniorów Stali Mielec trafił jako nastolatek, a w seniorskiej drużynie zadebiutował pod koniec lat 60. W tym klubie spędził najważniejszą część kariery. W polskiej ekstraklasie rozegrał 272 mecze i zdobył 111 bramek. Był także królem strzelców ligi w sezonach 1972/73 i 1974/75.
Ze Stalą Mielec zdobył mistrzostwo Polski w 1973 i 1976 roku. Klub zapewnił mu warunki do rozwoju, a jego szybkość, intensywność gry i skuteczność uczyniły z niego jednego z czołowych napastników polskiej ligi. Po sukcesach reprezentacyjnych Lato wyjechał za granicę.
Jego klubowa kariera przebiegała chronologicznie tak:
- Stal Mielec – 1964–1980, w tym występy w pierwszej drużynie od 1968 roku
- KSC Lokeren – Belgia, 1980–1982, 64 mecze i 12 goli
- Atlante FC – Meksyk, 1982–1984, 45 spotkań i 16 bramek
- Polonia Hamilton – Kanada, 1984–1991
W czasie pobytu w Kanadzie zajmował się także szkoleniem piłkarzy. Grał i pracował między innymi w rejonie Toronto, gdzie utrzymywał kontakty z polonijnym środowiskiem sportowym.
Grzegorz Lato w reprezentacji Polski
W reprezentacji Polski zadebiutował 17 listopada 1971 roku. Początkowo nie wszyscy wysoko oceniali jego umiejętności, jednak w krótkim czasie stał się jednym z najważniejszych zawodników drużyny prowadzonej w latach 70. przez Kazimierza Górskiego. Należał do pokolenia, które przyniosło polskiej piłce największe sukcesy w jej historii.
Najważniejszym momentem jego kariery były mistrzostwa świata w 1974 roku w Republice Federalnej Niemiec. Lato zdobył na tym turnieju siedem bramek, został królem strzelców i miał duży udział w wywalczeniu przez Polskę trzeciego miejsca. W meczu o brązowy medal strzelił zwycięskiego gola przeciwko Brazylii. Do dziś pozostaje jedynym Polakiem, który zdobył koronę króla strzelców mundialu.
W kolejnych turniejach nie powtórzył już indywidualnego wyniku z 1974 roku, ale nadal był ważną postacią reprezentacji. W 1978 roku Polska odpadła w drugiej fazie mistrzostw świata w Argentynie. Cztery lata później, podczas mundialu w Hiszpanii, Lato występował już także w drugiej linii. Polska ponownie zajęła trzecie miejsce, a on po raz drugi w karierze zdobył medal mistrzostw świata.
Jego najważniejsze występy w turniejach reprezentacyjnych przedstawia tabela:
| Turniej | Rok | Osiągnięcie | Liczba goli Lato |
|---|---|---|---|
| Igrzyska Olimpijskie | 1972 | Złoty medal | 0 |
| Mistrzostwa świata | 1974 | 3. miejsce i król strzelców turnieju | 7 |
| Igrzyska Olimpijskie | 1976 | Srebrny medal | 3 |
| Mistrzostwa świata | 1978 | Udział w turnieju | 2 |
| Mistrzostwa świata | 1982 | 3. miejsce | 1 |
Na igrzyskach olimpijskich w Monachium w 1972 roku wystąpił tylko w spotkaniu z Danią, ale znalazł się w składzie drużyny, która zdobyła złoto. W Montrealu cztery lata później grał we wszystkich meczach. W finale z NRD strzelił honorową bramkę, a Polska wywalczyła srebrny medal.
Lato zakończył reprezentacyjną karierę 17 kwietnia 1984 roku w meczu z Belgią. Powszechnie przyjmuje się, że rozegrał 100 oficjalnych spotkań w kadrze i zdobył 45 bramek. W niektórych opracowaniach pojawia się liczba 104 meczów. Różnica wynika ze sposobu klasyfikowania spotkań, w tym meczów uznawanych za nieoficjalne. W zestawieniu często przywoływanym w biografiach uwzględnia się 100 oficjalnych występów oraz trzy mecze nieoficjalne.
Praca trenerska i działalność sportowa
Po zakończeniu gry Lato rozpoczął pracę szkoleniową. W 1996 roku ukończył Szkołę Trenerów PZPN. Nie zbudował jednak trenerskiej pozycji porównywalnej z własną karierą zawodniczą. Prowadził między innymi następujące zespoły:
- North York Rockets – Kanada, 1989–1990
- Stal Mielec – 1991–1993 oraz 1996–1997
- Olimpia Poznań – 1993–1995
- Amica Wronki – 1995–1996
- AO Kawala – Grecja, 1997
- Widzew Łódź – 1999
Później angażował się w działalność organizacyjną. Zasiadał we władzach Stali Mielec i działał w Klubie Wybitnego Reprezentanta Polski. W 2008 roku został wybrany prezesem Polskiego Związku Piłki Nożnej. Kierował związkiem do 2012 roku, czyli w okresie przygotowań i organizacji mistrzostw Europy rozgrywanych w Polsce i na Ukrainie. Jego kadencja bywa oceniana niejednoznacznie, dlatego należy oddzielić późniejszą działalność administracyjną od bezdyskusyjnych osiągnięć z czasów gry.
Grzegorz Lato jako senator RP
W latach 2001–2005 Grzegorz Lato zasiadał w Senacie RP, uzyskując mandat z ramienia Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Pracował w komisjach zajmujących się emigracją i Polakami za granicą oraz nauką, edukacją i sportem. Później bez powodzenia kandydował między innymi do Parlamentu Europejskiego i Sejmu. Jego aktywność polityczna była krótszym etapem życia publicznego niż kariera sportowa.
Życie prywatne i miejsce w historii
Grzegorz Lato od 1972 roku pozostaje w związku małżeńskim ze Zdzisławą. Ma dwoje dzieci i pięcioro wnucząt. Ukończył Technikum Mechaniczne w Mielcu, zdobywając wykształcenie techniczne, a później przygotował się do pracy trenerskiej.
Jego dziedzictwo jest przede wszystkim sportowe. Stal Mielec, sukcesy reprezentacji Polski, siedem goli na mundialu w 1974 roku, dwa olimpijskie medale i dwa brązowe medale mistrzostw świata tworzą dorobek, który zapewnił mu trwałe miejsce w historii polskiej piłki. Późniejsze role trenera, senatora i prezesa PZPN stanowią osobne rozdziały jego biografii, ale to osiągnięcia z lat 70. pozostają podstawą jego legendy.