Ranking FIFA oblicza się według wzoru SUM, należącego do systemów typu Elo. Po każdym meczu reprezentacja zyskuje albo traci punkty zależnie od rangi spotkania, wyniku oraz siły przeciwnika. Podstawowy wzór wygląda tak:
P = Pprzed + I × (W – We)
Pprzed oznacza liczbę punktów przed meczem, I – wagę spotkania, W – rzeczywisty wynik, a We – wynik oczekiwany przez model statystyczny. Wygrana z silnym rywalem daje więcej niż pokonanie słabszej drużyny, ponieważ jest większą niespodzianką.
Co oznaczają zmienne we wzorze SUM?
System nie przyznaje stałej liczby punktów za każde zwycięstwo. Zmiana zależy od tego, czego można było oczekiwać przed rozpoczęciem meczu.
Najważniejsze elementy obliczenia są następujące:
- Pprzed – liczba punktów reprezentacji przed spotkaniem.
- I – waga meczu wynikająca z jego rangi.
- W – rzeczywisty rezultat, czyli 1 za zwycięstwo, 0,5 za remis i 0 za porażkę.
- We – wynik oczekiwany, wyliczany przede wszystkim na podstawie różnicy punktów obu zespołów.
Jeżeli rzeczywisty wynik jest wyższy od oczekiwanego, drużyna zyskuje punkty. Gdy wypada gorzej od przewidywań, jej dorobek maleje. W normalnych warunkach punkty przepływają między rywalami, dlatego zysk jednej reprezentacji odpowiada stracie drugiej.
Jak ranga meczu wpływa na punkty?
Litera I oznacza mnożnik znaczenia spotkania. Im ważniejsze rozgrywki, tym większa liczba punktów, które można zdobyć lub stracić przy tym samym wyniku i tej samej różnicy sił.
| Rodzaj meczu | Waga I | Znaczenie |
|---|---|---|
| Mecz towarzyski poza oficjalnym oknem | 5 | Najmniejszy wpływ |
| Mecz towarzyski w oficjalnym oknie | 10 | Niska waga |
| Faza grupowa Ligi Narodów | 15 | Rozgrywki o ograniczonej wadze |
| Play-off i finały Ligi Narodów | 25 | Waga zbliżona do eliminacji |
| Eliminacje mistrzostw świata lub kontynentu | 25 | Mecz o stawkę |
| Turniej kontynentalny przed ćwierćfinałem | 35 | Faza finałowa turnieju |
| Turniej kontynentalny od ćwierćfinału | 40 | Najważniejsze rundy turnieju kontynentalnego |
| Mundial przed ćwierćfinałem | 50 | Wysoka waga |
| Mundial od ćwierćfinału | 60 | Najwyższa waga |
Ta sama wygrana może więc przynieść zupełnie inną zmianę w zależności od rozgrywek. Zwycięstwo w meczu towarzyskim ma ograniczony wpływ, podczas gdy wynik na późnym etapie mundialu jest mnożony przez znacznie wyższą wartość.
Jak wylicza się wynik oczekiwany We?
Wynik oczekiwany nie przewiduje dokładnego rezultatu, na przykład 2:1. Określa, jak prawdopodobny jest korzystny wynik danej drużyny w starciu z konkretnym przeciwnikiem. FIFA wylicza go na podstawie różnicy punktów, korzystając z zależności:
We = 1 / (10–dr/600 + 1)
Symbol dr oznacza różnicę punktów między zespołami. W uproszczeniu obliczenie przebiega tak:
- Sprawdź punkty obu reprezentacji przed meczem.
- Oblicz różnicę między punktami zespołu a dorobkiem rywala.
- Podstaw tę różnicę do wzoru na wynik oczekiwany.
- Porównaj wartość We z rzeczywistym wynikiem W i pomnóż różnicę przez wagę meczu I.
Przy identycznej liczbie punktów obu drużyn wynik oczekiwany wynosi 0,5. Zwycięstwo daje wtedy połowę dostępnej puli, a porażka oznacza stratę odpowiadającą tej wartości.
Gdy faworyt wygrywa, jego wynik rzeczywisty jest tylko nieznacznie wyższy od oczekiwanego, więc zysk pozostaje mały. Jeśli słabszy zespół pokona faworyta, różnica między W a We jest dużo większa. Taka niespodzianka przynosi więcej punktów.
Przykład obliczenia punktów
Załóżmy, że Polska ma przed meczem 1500 punktów, a rywal 1450. Różnica wynosi 50 punktów, co daje dla Polski wynik oczekiwany około 0,548. Spotkanie jest meczem eliminacyjnym, więc jego waga wynosi 25.
| Scenariusz | Obliczenie | Zmiana punktów |
|---|---|---|
| Wygrana Polski | 25 × (1 – 0,548) | około +11,3 |
| Remis | 25 × (0,5 – 0,548) | około –1,2 |
| Porażka Polski | 25 × (0 – 0,548) | około –13,7 |
Po zwycięstwie Polska miałaby około 1511,3 punktu. W przypadku remisu jej dorobek spadłby do około 1498,8, a po porażce do około 1486,3. Są to wartości orientacyjne, ponieważ dokładne obliczenia wymagają zachowania większej liczby miejsc po przecinku.
Gdyby ten sam mecz był towarzyski w oficjalnym oknie, waga wyniosłaby 10 zamiast 25. Wszystkie zmiany byłyby wtedy 2,5 raza mniejsze. Przy kilku spotkaniach nie należy też liczyć każdego meczu od tej samej bazy. Po pierwszym wyniku zmienia się liczba punktów, od której wylicza się kolejne spotkanie.
Co dzieje się po rzutach karnych?
Seria rzutów karnych ma w rankingu FIFA inne znaczenie niż zwycięstwo w regulaminowym czasie lub po dogrywce. Dla zespołu, który wygrywa konkurs jedenastek, rzeczywisty wynik W wynosi 0,75. Drużyna przegrywająca otrzymuje wartość 0,5, a nie 0.
Oznacza to, że zwycięzca serii karnych zyskuje mniej niż po klasycznej wygranej, natomiast przegrany traci mniej niż po porażce. Sam remis przed konkursem jest traktowany jako 0,5 dla obu reprezentacji.
W części meczów fazy pucharowej turniejów finałowych działa też ochrona przed ujemną zmianą punktów. Jeśli obliczenie dawałoby drużynie stratę po spotkaniu rozegranym w tej fazie, strata może zostać wyzerowana. Zabezpieczenie ma ograniczać karanie zespołu za odpadnięcie w meczu, do którego doprowadził go awans w turnieju.
Czego ranking FIFA nie uwzględnia?
W aktualnym wzorze liczy się sam wynik spotkania, jego ranga i relacja sił między zespołami. Nie są dodawane punkty za rozmiar zwycięstwa ani za warunki rozegrania meczu.
Najczęstsze nieporozumienia dotyczą następujących kwestii:
- Liczba goli nie ma znaczenia, więc wygrana 1:0 i 5:0 daje tę samą wartość rankingową.
- Przewaga własnego boiska nie jest osobnym składnikiem obecnego wzoru.
- Remis może oznaczać zysk, stratę albo brak zmiany, zależnie od wyniku oczekiwanego.
- Wyższa pozycja w rankingu nie gwarantuje awansu w tabeli, ponieważ zależy on także od rezultatów innych reprezentacji.
Ranking FIFA jest więc systemem względnym, a nie prostą tabelą zwycięstw. Największe znaczenie mają trzy rzeczy: ranga meczu, różnica sił przed spotkaniem i odstępstwo wyniku od przewidywań. Dlatego regularne wygrywanie meczów o stawkę ma większy wpływ niż seria sparingów, a niespodziewane zwycięstwo z mocnym rywalem może szybko zmienić dorobek punktowy.