Jan Tomaszewski to jeden z najwybitniejszych polskich bramkarzy, a zarazem bohater meczu na Wembley z 1973 roku. Występ przeciwko Anglii przyniósł mu przydomek „człowieka, który zatrzymał Anglię”. Później zdobył z reprezentacją Polski brąz mistrzostw świata i srebrny medal olimpijski, a po zakończeniu kariery piłkarskiej stał się trenerem, komentatorem oraz politykiem.
Początki kariery we Wrocławiu
Jan Tomaszewski urodził się 9 stycznia 1948 roku we Wrocławiu. W młodości wyróżniał się przede wszystkim warunkami fizycznymi. Miał około 192–193 cm wzrostu, co w czasach jego kariery było dużym atutem bramkarza. Początkowo brakowało mu natomiast szybkości i pełnej koordynacji ruchowej. Te elementy nadrabiał pracą na treningach.
Pierwszym ważnym klubem Tomaszewskiego był Śląsk Wrocław, w którym występował w latach 1960–1962, a następnie po przerwie w latach 1968–1970. Wcześniej grał także w Gwardii Wrocław. W Śląsku doczekał się debiutu na najwyższym poziomie. Drużyna spadła wówczas z ligi, ale młody bramkarz należał do jej najmocniejszych punktów.
Po ukończeniu szkoły średniej Tomaszewski rozwijał także przygotowanie trenerskie. W 1986 roku ukończył zaoczne studia trenerskie w warszawskiej Akademii Wychowania Fizycznego. Jego droga do reprezentacji nie była jednak prosta. Debiut w kadrze zaliczył 10 października 1971 roku w meczu z RFN, przegranym przez Polskę 1:3. Za porażkę w dużej mierze obwiniono właśnie bramkarza, który przez kilkanaście miesięcy nie otrzymywał kolejnych powołań.
Jan Tomaszewski na Wembley w 1973 roku
Przełom nastąpił 17 października 1973 roku. Spotkanie Anglii z Polską na Wembley decydowało o awansie do mistrzostw świata w 1974 roku. Gospodarzom zwycięstwo było niezbędne, Polakom wystarczał remis.
Przed pierwszym gwizdkiem angielska prasa i komentatorzy lekceważyli Tomaszewskiego. Nazwano go między innymi „clownem” oraz jednym z najgorszych bramkarzy, którzy mieli wystąpić na Wembley. Presja była ogromna, ponieważ Anglia dominowała w posiadaniu piłki i przez większą część meczu atakowała polską bramkę.
Tomaszewski odpowiedział na tę presję znakomitym występem. Polska objęła prowadzenie po trafieniu Jana Domarskiego, a Anglicy wyrównali z rzutu karnego. Gospodarze nadal naciskali, ale bramkarz skutecznie interweniował przy kolejnych strzałach. Mecz zakończył się wynikiem 1:1, co dało Polsce awans do mundialu.
Znaczenie tego spotkania wykraczało poza sam wynik. Tomaszewski przeszedł drogę od wyszydzanego „clowna” do bohatera narodowego. Angielska prasa określiła go mianem „The Man who stopped England”, czyli „człowieka, który zatrzymał Anglię”. Sam bramkarz podkreślał później znaczenie decyzji Kazimierza Górskiego, który odpowiednio wcześnie przekazał mu, że wystąpi w tym meczu. Dzięki temu mógł przygotować się mentalnie do spotkania.
Najważniejsze elementy tego występu to:
- Wysoka odporność psychiczna – Tomaszewski zagrał mimo wcześniejszej krytyki angielskich mediów.
- Skuteczne interwencje – przez większość meczu powstrzymywał napór gospodarzy.
- Remis 1:1 – wynik zapewnił Polsce awans do mistrzostw świata.
- Zmiana reputacji – po spotkaniu przydomek „clowna” zastąpiła legenda „człowieka, który zatrzymał Anglię”.
Największe sukcesy w reprezentacji Polski
Po Wembley Tomaszewski stał się podstawowym bramkarzem drużyny Kazimierza Górskiego, nazywanej Orłami Górskiego. W mistrzostwach świata w 1974 roku Polska wygrała między innymi z Argentyną, Włochami i Haiti, a następnie pokonała Szwecję oraz Jugosławię. Tomaszewski był jednym z filarów zespołu.
Podczas turnieju obronił dwa rzuty karne w regulaminowym czasie gry. Najpierw zatrzymał strzał Staffana Tappera w meczu ze Szwecją, a później obronił próbę Uliego Hoenessa w półfinale z RFN. Stał się tym samym pierwszym bramkarzem, który obronił dwa rzuty karne podczas jednego mundialu w regulaminowym czasie gry.
Półfinał z RFN rozegrano po intensywnych opadach deszczu. Spotkanie przeszło do historii jako „mecz na wodzie”. W bardzo trudnych warunkach Polska przegrała 0:1 po golu Gerda Müllera, ale w meczu o trzecie miejsce pokonała Brazylię 1:0. Tomaszewski zachował wtedy czyste konto, a Polska zdobyła brązowy medal.
| Rok | Osiągnięcie | Turniej lub klub |
|---|---|---|
| 1973 | Awans do mistrzostw świata po remisie 1:1 | Mecz Anglia – Polska na Wembley |
| 1974 | Brązowy medal | Mistrzostwa świata w RFN |
| 1976 | Srebrny medal | Igrzyska olimpijskie w Montrealu |
| 1978 | Udział w mistrzostwach świata | Mundial w Argentynie |
| 1980 | Zdobycie Pucharu Belgii | Beerschot |
W 1976 roku Tomaszewski wystąpił we wszystkich spotkaniach turnieju olimpijskiego w Montrealu. Polska pokonała między innymi Iran, Koreę Północną i Brazylię, a w finale przegrała z NRD 1:3. Srebrny medal olimpijski był kolejnym ważnym osiągnięciem bramkarza.
Kariera klubowa i wyjazd za granicę
Po okresie gry we Wrocławiu Tomaszewski występował w Legii Warszawa, a w 1972 roku przeniósł się do ŁKS Łódź. To właśnie w ŁKS-ie odbudował pozycję po nieudanym debiucie w reprezentacji i przez kilka sezonów był podstawowym bramkarzem. Jego klubowa droga przedstawiała się następująco:
- Śląsk Wrocław – lata 1960–1962 oraz 1968–1970.
- Gwardia Wrocław – lata 1963–1967.
- Legia Warszawa – okres 1971–1972.
- ŁKS Łódź – lata 1972–1978 oraz krótki powrót w 1982 roku.
- Beerschot – lata 1978–1981, w tym zdobycie Pucharu Belgii.
- Hercules Alicante – sezon 1981–1982.
Tomaszewski był reprezentantem Polski w 63 spotkaniach, a w zestawieniach statystycznych pojawia się także zapis 63 występów oficjalnych oraz dwóch dodatkowych. Zagrał na dwóch mundialach, w 1974 i 1978 roku. Łącznie wystąpił w jedenastu meczach mistrzostw świata.
Życie po zakończeniu kariery piłkarskiej
Po powrocie z zagranicy Tomaszewski zakończył karierę zawodniczą w 1982 roku. Próbował później pracy trenerskiej, między innymi w łódzkich klubach ŁKS, Widzew i Orzeł. Był również związany ze szkoleniem bramkarzy reprezentacji Polski jako asystent Andrzeja Strejlaua. Te próby nie przyniosły jednak podobnych sukcesów jak jego kariera reprezentacyjna.
Przez pewien czas pracował w biznesie i marketingu, między innymi jako dyrektor firmy Karimex. Zajmował się także działalnością sportową i organizacyjną, a od jesieni 1998 roku był doradcą prezesa Urzędu Kultury Fizycznej i Turystyki Jacka Dębskiego.
Największą rozpoznawalność po zakończeniu gry przyniosła mu działalność medialna. Tomaszewski regularnie komentował wydarzenia piłkarskie w prasie i telewizji. Jego wypowiedzi były bezpośrednie, często ostre i budziły spory. Krytykował między innymi politykę PZPN oraz sposób budowania reprezentacji Polski. W odniesieniu do zawodników mających wcześniej związki z innymi kadrami używał określenia „farbowane lisy”.
W 2012 roku zrzekł się członkostwa w Klubie Wybitnego Reprezentanta. Była to reakcja na konflikt związany z jego publicznymi wypowiedziami o reprezentacji i władzach związku. Tomaszewski zaangażował się także w politykę. W latach 2011–2015 był posłem na Sejm VII kadencji z listy Prawa i Sprawiedliwości. Jego późniejsza aktywność publiczna sprawiła, że dla części odbiorców stał się przede wszystkim komentatorem o wyrazistych poglądach, choć jego osiągnięcia sportowe pozostają niezależnym faktem.
Dziedzictwo Jana Tomaszewskiego
Kariera Jana Tomaszewskiego łączy dwa różne wizerunki. Pierwszy to wybitny bramkarz, bohater Wembley, medalista mistrzostw świata i olimpijczyk. Drugi to długoletni komentator oraz polityk, którego zdecydowane opinie wywołują publiczne dyskusje.
Niezależnie od oceny jego późniejszej działalności, Tomaszewski pozostaje jedną z najważniejszych postaci w historii polskiej piłki. Mecz z Anglią w 1973 roku, dwa obronione rzuty karne podczas mundialu w 1974 roku oraz medale zdobyte z reprezentacją na trwałe określiły jego miejsce w dziejach sportu.