Stal Mielec to jeden z najbardziej zasłużonych klubów w historii polskiej piłki nożnej. Największy rozkwit przeżywała w latach 70., gdy zdobyła dwa mistrzostwa Polski i rywalizowała w europejskich pucharach z takimi zespołami jak Real Madryt oraz Hamburger SV. Po kryzysie i likwidacji w 1997 roku klub został odbudowany od niższych lig, a w 2020 roku wrócił do Ekstraklasy.
Początki Stali Mielec i okres powojenny
Piłkarska sekcja klubu PZL Mielec powstała 10 kwietnia 1939 roku. Tworzyli ją zawodnicy związani wcześniej z mieleckimi klubami, między innymi Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół” i AZS, a także pracownicy Wytwórni Płatowców nr 2 PZL. Drużyna szybko rozegrała kilka spotkań, pokonując między innymi TG „Sokół” Mielec 4:1, Dzikovię Tarnobrzeg 2:1 oraz Metal Tarnów 3:1. Planowany mecz z Okęciem nie doszedł do skutku, ponieważ we wrześniu wybuchła II wojna światowa.
W czasie okupacji organizowanie oficjalnych rozgrywek sportowych było zakazane. Mielczanie spotykali się jednak na nielegalnych meczach, rozgrywanych między innymi na błoniach za lasem komunalnym oraz w okolicznych miejscowościach. Jedyny oficjalny mecz w tym okresie odbył się z niemiecką jednostką wojskową i zakończył porażką 1:2.
Po wojnie działalność wznowiono w 1945 roku pod nazwą RKS PZL Zryw Mielec. W 1946 roku zespół przystąpił do klasy B, a trzy lata później wywalczył awans do klasy A. Sezon 1949/1950 przyniósł pierwsze większe osiągnięcie. Już jako ZKS Stal drużyna zdobyła mistrzostwo klasy A, lecz w rywalizacji o wejście do II ligi zajęła trzecie miejsce.
Rozwój klubu przyspieszył wraz z rozbudową Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego. Zakład zapewniał zawodnikom zatrudnienie i stabilne warunki, co w czasach, gdy sport wyczynowy uprawiano po pracy, miało duże znaczenie. W 1954 roku Stal awansowała do ligi międzywojewódzkiej, a rok później pokonała Bzurę Chodaków 3:1 w barażu i po raz pierwszy weszła do II ligi.
Na awans do najwyższej klasy rozgrywkowej trzeba było poczekać do 1960 roku. Stal wygrała grupę południową II ligi i zapewniła sobie miejsce w ekstraklasie. Debiutancki mecz w I lidze odbył się 19 marca 1961 roku. Przy około 15 tysiącach widzów mielczanie zremisowali z ŁKS-em Łódź 1:1. Pierwszy pobyt w elicie trwał jednak tylko dwa sezony.
Zmiany nazw klubu
Historia Stali Mielec obejmuje kilka zmian organizacyjnych i formalnych. Nie każda nowa nazwa oznaczała powstanie całkowicie odrębnego środowiska sportowego, ale rok 1997 był szczególny – wtedy zakończyła działalność dotychczasowa struktura klubu, a późniejsza drużyna została reaktywowana jako nowy podmiot.
| Rok | Nazwa klubu |
|---|---|
| 1939 | Klub Sportowy PZL Mielec |
| 1946 | Robotniczy Klub Sportowy PZL „Zryw” Mielec |
| 1948 | Związkowy Klub Sportowy Metalowców PZL Mielec |
| 1949 | Związkowy Klub Sportowy Stal Mielec |
| 1950 | Koło Sportowe Stal przy Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego Mielec |
| 1957 | Fabryczny Klub Sportowy Stal Mielec |
| 1977 | Fabryczny Klub Sportowy PZL Stal Mielec |
| 1995 | Autonomiczna Sekcja Piłki Nożnej FKS PZL Stal Mielec |
| 1997 | Mielecki Klub Piłkarski Stal Mielec |
| 2002 | Klub Sportowy Stal Mielec |
| 2003 | FKS Stal Mielec |
Złota era lat 70.
Po spadku z ekstraklasy w 1962 roku Stal przeżywała kilka trudnych sezonów. W 1967 roku spadła nawet do III ligi. Przełom nastąpił dzięki konsekwentnemu wprowadzaniu wychowanków. W sezonie 1968/1969 zespół awansował do II ligi, a rok później, po zajęciu drugiego miejsca, wrócił do ekstraklasy.
Sezon 1970/1971 Stal zakończyła na dziesiątym miejscu, a w kolejnym zajęła piątą pozycję. Wtedy coraz większą rolę odgrywał Grzegorz Lato, który jako pierwszy piłkarz Stali otrzymał powołanie do pierwszej reprezentacji Polski. Obok niego ważnymi postaciami byli Henryk Kasperczak, Jan Domarski, Zygmunt Kukla, Włodzimierz Gąsior i Witold Karaś.
W sezonie 1972/1973 Stal zdobyła pierwsze mistrzostwo Polski. Drużyna była skuteczna zarówno na własnym boisku, jak i na wyjazdach, gdzie pokonała między innymi Wisłę Kraków i Legię Warszawa. Grzegorz Lato został królem strzelców z 13 bramkami. Rok później klub zajął trzecie miejsce w lidze, a jego zawodnicy stanowili ważną część reprezentacji Polski, która wywalczyła brązowy medal mistrzostw świata w 1974 roku. Lato został wtedy królem strzelców mundialu, a Kasperczak i Domarski należeli do podstawowych zawodników kadry.
Wicemistrzostwo Polski w sezonie 1974/1975 otworzyło Stali drogę do Pucharu UEFA. Mielczanie wyeliminowali Holbæk B&I, Carl Zeiss Jena i Inter Bratysława, docierając do ćwierćfinału. Zatrzymał ich Hamburger SV po remisie 1:1 w Hamburgu i porażce 0:1 w Mielcu. Spotkanie na mieleckim stadionie zgromadziło około 40 tysięcy widzów.
Drugie mistrzostwo Polski Stal zdobyła w sezonie 1975/1976. W ostatniej kolejce pokonała ROW Rybnik 5:2, a wcześniej rozbiła Legię Warszawa 6:0. W tym samym sezonie dotarła do finału Pucharu Polski, w którym przegrała ze Śląskiem Wrocław 0:2, oraz do ćwierćfinału Pucharu UEFA. Jesienią, już jako mistrz kraju, zmierzyła się w Pucharze Europy z Realem Madryt. Po porażkach 1:2 w Mielcu i 0:1 w Walencji odpadła z rozgrywek, ale oba mecze przeszły do historii klubu.
| Sezon lub rok | Sukces |
|---|---|
| 1971 | Pierwsze miejsce w grupie Pucharu Intertoto |
| 1973 | Mistrzostwo Polski |
| 1974 | Trzecie miejsce w mistrzostwach Polski |
| 1975 | Wicemistrzostwo Polski |
| 1976 | Mistrzostwo Polski i finał Pucharu Polski |
| 1976 | Ćwierćfinał Pucharu UEFA |
| 1979 | Trzecie miejsce w mistrzostwach Polski |
| 1982 | Trzecie miejsce w mistrzostwach Polski |
Lata 1977–1979 przyniosły dalsze dobre wyniki, choć drużyna zaczęła tracić najważniejszych zawodników. Stal zajęła czwarte miejsce w 1977 roku, ósme w 1978 i trzecie w 1979. Po odejściu Henryka Kasperczaka, Grzegorza Laty i Andrzeja Szarmacha zespół stopniowo tracił pozycję w krajowej czołówce. W 1982 roku zajął jeszcze trzecie miejsce i awansował do Pucharu UEFA, ale w kolejnych rozgrywkach przegrał z KSC Lokeren.
Kryzys i likwidacja w 1997 roku
Sezon 1982/1983 zakończył się niespodziewanym spadkiem z ekstraklasy. Później Stal dwukrotnie wracała do elity i dwukrotnie z niej spadała. Po awansie w 1988 roku potrafiła zająć piąte miejsce w sezonie 1988/1989, ale w następnych latach wyniki były coraz mniej stabilne. W 1993 roku zespół zajął szóste miejsce, lecz później ponownie zaczął walczyć głównie o utrzymanie.
Problemy sportowe nałożyły się na kryzys finansowy. W 1994 roku sponsorem i prezesem Autonomicznej Sekcji Piłki Nożnej został Thomas Mertel, przedsiębiorca z Niemiec. Współpraca nie przyniosła oczekiwanej stabilizacji. Po spadku z ekstraklasy w sezonie 1995/1996 długi narastały, a z klubu odchodzili kolejni zawodnicy. W październiku 1996 roku piłkarze nie wyszli na mecz z Cracovią, domagając się wypłaty zaległych należności. Spotkanie zakończyło się walkowerem.
6 listopada 1996 roku rozwiązano umowę z Mertlem. Zespół rozpoczął sezon II ligi w osłabionym składzie, a problemy organizacyjne uniemożliwiały normalne funkcjonowanie. 12 czerwca 1997 roku podjęto decyzję o zakończeniu działalności klubu i wycofaniu drużyny z rozgrywek. Była to cezura organizacyjna, czyli koniec starej Stali, a nie zwykła degradacja sportowa.
Odbudowa i powrót do Ekstraklasy
Po wycofaniu z II ligi w sezonie 1997/1998 Stal nie występowała w żadnych rozgrywkach. Reaktywowany klub rozpoczął rywalizację od V ligi w sezonie 1998/1999. Awans do IV ligi udało się wywalczyć od razu, lecz później odbudowa trwała znacznie dłużej.
Najważniejsze etapy powrotu wyglądały następująco:
- W sezonie 1998/1999 Stal awansowała z V ligi do IV ligi.
- W sezonie 2007/2008 zajęła czwarte miejsce w IV lidze i uzyskała awans do III ligi.
- W sezonie 2012/2013 wygrała III ligę lubelsko-podkarpacką i weszła do II ligi.
- W sezonie 2015/2016 zwyciężyła w II lidze, wracając na zaplecze Ekstraklasy.
- W sezonie 2018/2019 zajęła trzecie miejsce w I lidze, a rok później wygrała rozgrywki i awansowała do Ekstraklasy.
Powrót do elity w 2020 roku nastąpił po 24 latach. Był efektem pracy kolejnych pokoleń działaczy, trenerów i zawodników, a także wsparcia lokalnego środowiska. Współczesna drużyna nawiązała do tradycji wielkiej Stali, choć działa już w innych realiach organizacyjnych i finansowych.
Najważniejsze postacie Stali Mielec
Piłkarska historia Stali jest związana z zawodnikami, którzy później stanowili o sile reprezentacji Polski. Najbardziej rozpoznawalnym nazwiskiem pozostaje Grzegorz Lato, ale ważne role odgrywali także Henryk Kasperczak, Jan Domarski, Zygmunt Kukla, Andrzej Szarmach, Włodzimierz Ciołek i Adam Fedoruk.
| Zawodnik | Mecze w I lidze | Gole w I lidze |
|---|---|---|
| Grzegorz Lato | 272 | 111 |
| Marian Kosiński | 263 | 2 |
| Zbigniew Hnatio | 238 | 4 |
| Witold Karaś | 235 | 21 |
| Zygmunt Kukla | 229 | 0 |
| Edward Oratowski | 226 | 18 |
| Henryk Kasperczak | 209 | 37 |
| Adam Fedoruk | 194 | 29 |
Wśród reprezentantów Polski wywodzących się ze Stali znaleźli się między innymi:
- Grzegorz Lato – mistrz Polski ze Stalą, król strzelców mistrzostw świata w 1974 roku.
- Henryk Kasperczak – pomocnik, reprezentant Polski i późniejszy trener.
- Jan Domarski – autor bramki w meczu z Anglią, który dał Polsce awans na mundial w 1974 roku.
- Zygmunt Kukla – bramkarz Stali i reprezentacji Polski.
- Andrzej Szarmach – napastnik, medalista olimpijski i zawodnik Stali w drugiej połowie lat 70.
- Włodzimierz Ciołek, Piotr Czachowski, Adam Fedoruk i Bogusław Wyparło – kolejni reprezentanci związani z mieleckim klubem.
Osiągnięcia te dotyczą sekcji piłkarskiej. Stal Mielec miała również zasłużoną sekcję piłki ręcznej, która zdobywała własne trofea, między innymi Puchar Polski w 1971 roku oraz medale mistrzostw kraju. Nie należy jednak łączyć tych sukcesów z dorobkiem drużyny piłkarskiej.
Dziedzictwo Stali Mielec
Siła Stali Mielec wynika z połączenia przemysłowych korzeni, pracy z młodzieżą i pamięci o pokoleniu, które w latach 70. wyniosło klub na szczyt polskiej piłki. Mielec dał reprezentacji wielu zawodników, a lokalna społeczność potrafiła odbudować drużynę nawet po likwidacji w 1997 roku. Powrót do Ekstraklasy w 2020 roku pokazał, że historia Stali nie kończy się na dawnych mistrzostwach Polski – nadal pozostaje ważną częścią sportowej tożsamości miasta.