Selekcjonerzy piłkarskiej reprezentacji Polski to nie tylko trenerzy, lecz także osoby odpowiedzialne za wybór zawodników, przygotowanie zespołu i prowadzenie go w meczach międzynarodowych. W pierwszych latach istnienia kadry decyzje podejmowały często kilkuosobowe komisje, a dopiero z czasem ukształtowała się funkcja jednego selekcjonera. Osobne drogi przeszły reprezentacje mężczyzn i kobiet.
Historia selekcjonerów męskiej reprezentacji Polski
Początki i komisje selekcyjne
Pierwszy mecz reprezentacja Polski rozegrała w 1921 roku. W tym okresie PZPN nie korzystał jeszcze z modelu znanego ze współczesnego futbolu. Za skład i przygotowanie drużyny odpowiadali pojedynczy działacze, trenerzy albo zespoły selekcyjne. Z tego powodu w jednym spotkaniu mogło pojawić się kilka nazwisk, a funkcja selekcjonera nie zawsze oznaczała stałe zatrudnienie.
W latach 20. i 30. przez kadrę przewinęli się między innymi Józef Lustgarten, Adam Obrubański, Tadeusz Synowiec, Stefan Loth i Józef Kałuża. Po przerwie związanej z II wojną światową podobny, zmienny model utrzymywał się jeszcze przez pewien czas. Dopiero później reprezentacja zaczęła być prowadzona w sposób bardziej zbliżony do obecnego.
Złota era – Kazimierz Górski i Antoni Piechniczek
Najważniejszy okres w historii męskiej reprezentacji Polski przypadł na lata 70. i pierwszą połowę lat 80. Kazimierz Górski prowadził zespół, który zdobył brązowy medal mistrzostw świata w 1974 roku. Polska przegrała wówczas półfinał z RFN 0:1 w słynnym „meczu na wodzie”, a w spotkaniu o trzecie miejsce pokonała Brazylię 1:0.
Antoni Piechniczek powtórzył wynik Górskiego podczas mundialu w Hiszpanii w 1982 roku. Reprezentacja Polski zajęła trzecie miejsce, a jednym z jej liderów był Zbigniew Boniek. W tym okresie kadra należała do czołowych drużyn świata, a nazwiska Górskiego i Piechniczka na stałe weszły do historii polskiego futbolu.
Najważniejsze osiągnięcia selekcjonerów złotej ery przedstawiają się następująco:
- Kazimierz Górski – brązowy medal mistrzostw świata w 1974 roku i złoty medal igrzysk olimpijskich w 1972 roku.
- Antoni Piechniczek – brązowy medal mistrzostw świata w 1982 roku.
- Jacek Gmoch – awans do mistrzostw świata w 1978 roku.
- Wojciech Łazarek – awans do mistrzostw świata w 1986 roku, po którym pracę z kadrą przejął Piechniczek.
Od transformacji ustrojowej do współczesności
Po 1989 roku reprezentacja przechodziła przez okresy stabilizacji i zmian. Andrzej Strejlau prowadził kadrę w latach 1989–1993, a następnie funkcję obejmowali między innymi Henryk Apostel, Antoni Piechniczek, Janusz Wójcik i Jerzy Engel. Engel awansował z Polską do mistrzostw świata w 2002 roku, kończąc długą przerwę kadry od udziału w mundialu.
W XXI wieku reprezentację prowadzili między innymi Paweł Janas, Leo Beenhakker, Franciszek Smuda, Adam Nawałka i Jerzy Brzęczek. Nawałka doprowadził Polskę do ćwierćfinału mistrzostw Europy w 2016 roku. Jego zespół odniósł także pierwsze zwycięstwo nad reprezentacją Niemiec, wygrywając w Warszawie 2:0.
W najnowszym okresie stanowisko obejmowali Paulo Sousa, Czesław Michniewicz, Fernando Santos i Michał Probierz. Dane przekazane w zestawieniu źródłowym obejmują także Jana Urbana jako selekcjonera w 2025 roku. Przy historycznych statystykach trzeba pamiętać, że źródła mogą różnić się sposobem liczenia spotkań prowadzonych przez komisje oraz meczów przypisywanych kilku trenerom.
Lista selekcjonerów męskiej reprezentacji Polski
Poniższa tabela zachowuje chronologiczny układ danych z archiwalnego zestawienia. Skrót W-R-P oznacza kolejno zwycięstwa, remisy i porażki. W przypadku trenerów pełniących funkcję w kilku okresach podano łączny bilans przypisany do ich pracy z reprezentacją.
| Lp. | Selekcjoner | Okres | Mecze | W-R-P |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Józef Szkolnikowski | 1921 | 1 | 0-0-1 |
| 2 | Józef Lustgarten | 1922 | 4 | 2-1-1 |
| 3 | Adam Obrubański | 1922–1924 | 12 | 3-3-6 |
| 4 | Stanisław Ziemiański | 1922 | 3 | 1-1-1 |
| 5 | Edward Cetnarowski | 1922 | 1 | 1-0-0 |
| 6 | Władysław Jentys | 1922 | 1 | 1-0-0 |
| 7 | Kazimierz Glabisz | 1923 | 5 | 1-2-2 |
| 8 | Tadeusz Kuchar | 1923, 1925, 1928 | 7 | 1-3-3 |
| 9 | Tadeusz Synowiec | 1925–1927 | 11 | 5-3-3 |
| 10 | Stefan Loth | 1928–1931 | 9 | 5-0-4 |
| 11 | Józef Kałuża | 1932–1939 | 44 | 14-10-21 |
| 12 | Andrzej Przeworski | 1947, 1948 | 5 | 2-1-2 |
| 13 | Henryk Reyman | 1947, 1956–1958 | 19 | 5-5-9 |
| 14 | Karol Bergtal | 1947 | 4 | 1-1-2 |
| 15 | Czesław Krug | 1947, 1948, 1956, 1959–1962 | 39 | 18-10-21 |
| 16 | Zygmunt Alfus | 1948 | 5 | 1-1-3 |
| 17 | Jan Nowak | 1948 | 1 | 1-0-0 |
| 18 | Mieczysław Szymkowiak | 1949–1950 | 10 | 2-2-6 |
| 19 | Ignacy Izdebski | 1949–1950 | 9 | 2-2-5 |
| 20 | Stefan Kisieliński | 1949–1950 | 10 | 2-2-6 |
| 21 | Kazimierz Śmiglak | 1949–1950 | 9 | 2-2-5 |
| 22 | Ryszard Koncewicz | 1950–1952, 1953–1956, 1964–1965, 1968–1970 | 55 | 22-17-16 |
| 23 | Michał Matyas | 1952, 1966–1967 | 11 | 2-3-6 |
| 24 | Tivadar Kiraly | 1952 | 1 | 0-0-1 |
| 25 | Tadeusz Foryś | 1952, 1963–1964 | 9 | 5-3-1 |
| 26 | Alfred Nowakowski | 1956 | 1 | 0-0-1 |
| 27 | Alojzy Sitko | 1956 | 1 | 0-0-1 |
| 28 | Artur Woźniak | 1956 | 1 | 0-0-1 |
| 29 | Feliks Dyrda | 1956–1958 | 16 | 5-5-6 |
| 30 | Józef Ziemian | 1957 | 3 | 1-0-2 |
| 31 | Stanisław Szymaniak | 1958 | 6 | 0-3-3 |
| 32 | Wiesław Motoczyński | 1963–1965 | 19 | 8-7-4 |
| 33 | Wacław Pegza | 1963–1964 | 7 | 4-2-1 |
| 34 | Karol Krawczyk | 1964–1965 | 12 | 4-5-3 |
| 35 | Antoni Brzeżańczyk | 1966 | 9 | 1-3-5 |
| 36 | Kazimierz Górski | 1966, 1971–1976 | 72 | 41-14-17 |
| 37 | Klemens Nowak | 1966 | 3 | 1-0-2 |
| 38 | Andrzej Strejlau | 1974, 1989–1993 | 57 | 21-22-14 |
| 39 | Jacek Gmoch | 1976–1978 | 27 | 17-3-7 |
| 40 | Ryszard Kulesza | 1978–1980 | 31 | 15-7-9 |
| 41 | Waldemar Obrębski | 1981 | 4 | 4-0-0 |
| 42 | Antoni Piechniczek | 1981–1986, 1996–1997 | 74 | 26-21-27 |
| 43 | Wojciech Łazarek | 1986–1989 | 32 | 18-5-9 |
| 44 | Lesław Ćmikiewicz | 1991, 1993 | 6 | 1-1-4 |
| 45 | Henryk Apostel | 1994–1995 | 19 | 7-7-5 |
| 46 | Władysław Stachurski | 1996 | 4 | 0-2-2 |
| 47 | Krzysztof Pawlak | 1997 | 1 | 1-0-0 |
| 48 | Janusz Wójcik | 1997–1999 | 26 | 16-2-8 |
| 49 | Jerzy Engel | 2000–2002 | 29 | 12-9-8 |
| 50 | Zbigniew Boniek | 2002 | 5 | 2-1-2 |
| 51 | Paweł Janas | 2003–2006 | 51 | 31-6-14 |
| 52 | Leo Beenhakker | 2006–2009 | 47 | 22-13-12 |
| 53 | Stefan Majewski | 2009 | 2 | 0-0-2 |
| 54 | Franciszek Smuda | 2009–2012 | 37 | 15-13-9 |
| 55 | Waldemar Fornalik | 2012–2013 | 18 | 8-4-6 |
| 56 | Adam Nawałka | 2013–2018 | 50 | 26-15-9 |
| 57 | Jerzy Brzęczek | 2018–2021 | 24 | 12-5-7 |
| 58 | Paulo Sousa | 2021–2022 | 15 | 6-5-4 |
| 59 | Czesław Michniewicz | 2022 | 13 | 5-3-5 |
| 60 | Fernando Santos | 2023 | 6 | 3-0-3 |
| 61 | Michał Probierz | 2023–2025 | 21 | 9-5-7 |
| 62 | Jan Urban | 2025 | 14 | 6-4-4 |
Selekcjonerzy kobiecej reprezentacji Polski
Historia kobiecej reprezentacji Polski rozpoczęła się później niż historia kadry mężczyzn. Pierwsze spotkanie rozegrano w 1981 roku, a drużynę tworzyli w dużej mierze trenerzy związani z klubami rozwijającymi kobiecą piłkę. Tadeusz Maślak i Roman Bieszke współprowadzili zespół w debiutanckim meczu, dlatego ich nazwiska zajmują szczególne miejsce w historii reprezentacji.
W kolejnych latach funkcja selekcjonera coraz mocniej łączyła się z pracą szkoleniową, organizacją struktur i rozwojem kadr młodzieżowych. Władysław Szyngiera prowadził reprezentację w największej liczbie spotkań spośród trenerów ujętych w zestawieniu. Ważne role odegrali także Wojciech Basiuk, Miłosz Stępiński i Nina Patalon, wcześniej pracujący z młodzieżowymi reprezentacjami.
Rozwój kadry był związany z klubami i środowiskami, które budowały kobiecy futbol w Polsce. W tym kontekście pojawiają się między innymi Checz Gdynia, Czarni Sosnowiec i Medyk Konin. Roman Jaszczak, założyciel i trener Medyka Konin, należał do osób, które przez lata tworzyły zaplecze dla reprezentacji i szkolenia młodych zawodniczek.
Lista selekcjonerek i selekcjonerów kobiecej reprezentacji Polski
Tabela przedstawia chronologiczne zestawienie trenerów kobiecej reprezentacji oraz ich bilansów. W przypadku pierwszego meczu podano wspólnie Tadeusza Maślaka i Romana Bieszke, ponieważ pełnili równorzędną funkcję przy debiucie kadry.
| Lp. | Nazwisko | Mecze | Zwycięstwa | Remisy | Porażki |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Tadeusz Maślak i Roman Bieszke | 1 | 0 | 0 | 1 |
| 2 | Jerzy Pach | 2 | 0 | 0 | 2 |
| 3 | Józef Kopeć | 9 | 1 | 5 | 3 |
| 4 | Józef Drabicki | 4 | 2 | 0 | 2 |
| 5 | Jerzy Miedziński | 11 | 4 | 1 | 6 |
| 6 | Władysław Szyngiera | 53 | 20 | 10 | 23 |
| 7 | Leszek Baczyński | 6 | 4 | 1 | 1 |
| 8 | Albin Wira | 22 | 13 | 3 | 6 |
| 9 | Jan Stępczak | 44 | 11 | 7 | 26 |
| 10 | Robert Góralczyk | 13 | 5 | 1 | 7 |
| 11 | Roman Jaszczak | 15 | 8 | 2 | 5 |
| 12 | Wojciech Basiuk | 46 | 22 | 8 | 16 |
| 13 | Miłosz Stępiński | 43 | 25 | 7 | 11 |
| 14 | Nina Patalon | 20 | 9 | 4 | 7 |
| Razem | 289 | 124 | 49 | 116 |
Historia selekcjonerów pokazuje dwie różne drogi rozwoju reprezentacji. Męska kadra przeszła od komisji wybierających skład do stałego modelu pracy z selekcjonerem, a kobieca reprezentacja była przez długi czas budowana równolegle z rozwojem klubów, struktur PZPN i kadr młodzieżowych. Największym punktem odniesienia dla mężczyzn pozostaje złota era Kazimierza Górskiego i Antoniego Piechniczka, natomiast w piłce kobiecej szczególne znaczenie mają pionierzy, którzy stworzyli podstawy późniejszego systemu szkolenia.